Đất làm gốm ở Việt Nam chưa rõ nguồn gốc. Với đồ dùng ăn uống, an toàn rất quan trọng. Việc nung ở 900–1290°C có thật sự khử được tạp chất và kim loại nặng hay không?

Câu hỏi của bạn rất xác đáng và chạm đúng vào một trong những hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng làm và dùng gốm hiện nay.

Đúng như bạn nói, khi mua sản phẩm gốm, người bán thường chỉ giải thích đơn giản là “cốt trắng” hay “cốt đen” – cốt trắng được hiểu là đất đã qua xử lý, còn cốt đen là đất nguyên bản. Với sản phẩm như lọ hoa để trang trí thì việc này không đáng ngại. Nhưng với sản phẩm sử dụng để ăn uống như cốc, chén, bát, đĩa, thì vấn đề an toàn, đặc biệt là kim loại nặng và tạp chất độc hại, cần được nhìn nhận một cách nghiêm túc.

Về việc nung ở 900°C đến 1290°C có “khử được hết tạp chất và kim loại nặng” như truyền miệng hay không?
Câu trả lời chính xác là: KHÔNG.

Việc cho rằng “cứ nung tới 1290°C thì tạp chất, kim loại nặng sẽ bị khử hết” là một quan niệm chưa chính xác. Dưới đây là phân tích cụ thể:

1. Nhiệt độ cao KHÔNG thể khử hoàn toàn kim loại nặng trong đất.
Không phải nung đến 1290°C hay 900°C là có thể khử sạch kim loại nặng.

Nếu đất ban đầu có chứa chì, cadmium, thủy ngân…, thì dù có nung ở nhiệt độ cao đến đâu, kim loại nặng vẫn tồn tại trong cấu trúc của sản phẩm sau khi nung – đặc biệt là trong lớp men hoặc bề mặt tiếp xúc thực phẩm.

Điều mà nhiệt độ cao có thể làm được, là khử các thành phần hữu cơ, tạp chất không bền trong đất – chứ không thể “làm sạch” đất khỏi các kim loại nặng độc hại.

2. Sự khác biệt giữa đất đã qua xử lý và đất chưa xử lý:
Đất chưa qua xử lý thường được dùng trong các ứng dụng như làm chum, vại, ngói, gạch xây dựng. Loại đất này được lấy bằng cách đào xuống lớp đất thịt, đem về phơi, dẫm nhuyễn, đạp kỹ rồi đúc khuôn và đem đi nung.

Trong loại đất này, vẫn còn tạp chất hữu cơ và kim loại nặng tự nhiên từ môi trường (đồng, chì, sắt, kẽm…).

Khi nung ở mức từ 1000–1300°C, các hợp chất hữu cơ bị đốt cháy, nhưng kim loại nặng vẫn còn tồn dư trong cấu trúc đất và men.

Đất đã qua xử lý là loại đất được đưa vào hệ thống lọc – tinh luyện – kiểm soát thành phần hóa học, thường có tại các nhà máy sản xuất nguyên liệu gốm chuyên nghiệp.

Để khử kim loại nặng, cần có quy trình xử lý hóa lý riêng biệt: kết tủa, ly tâm, lọc, và phân tích thành phần.

Những nguyên liệu như vậy thường đi kèm với hồ sơ kỹ thuật, chứng chỉ an toàn (COA), và thường chỉ có ở những đơn vị cung cấp chuyên nghiệp trong và ngoài nước.

3. Chỉ kiểm định và kiểm soát từ đầu mới đảm bảo an toàn
Việc nung nhiệt độ cao chỉ là một phần nhỏ trong quy trình đảm bảo an toàn. Muốn biết sản phẩm có an toàn hay không, cần trả lời ba câu hỏi:

– Nguyên liệu đầu vào (đất và men) có chứa kim loại nặng vượt ngưỡng không?

– Đã được kiểm định bởi đơn vị có năng lực phân tích (SGS, Intertek, TUV,…) chưa?

– Thành phẩm sau nung có đáp ứng tiêu chuẩn thôi nhiễm theo quy định an toàn thực phẩm không?

Cách làm của Thế Giới Gốm (TGG):
Với định hướng phục vụ các nhóm khách hàng cao cấp và yêu cầu cao về an toàn sức khỏe, TGG làm việc với các hãng chuyên cung cấp đất và men uy tín quốc tế như:

– Amaco và Laguna (Mỹ) – hơn 100 năm kinh nghiệm về vật liệu gốm.

– SiO2 (Tây Ban Nha) – hơn 150 năm chuyên về đất và men dùng cho sản phẩm gia dụng và mỹ thuật.

Tại đây, mỗi loại đất đều có:

– Nguồn gốc khai thác rõ ràng.

– Công bố thành phần hóa học chi tiết.

– Khuyến nghị chính xác về nhiệt độ nung và phản ứng của đất theo từng mức nhiệt.

– Chứng nhận an toàn và tiêu chuẩn quốc tế.

Chính vì vậy, TGG không cần phỏng đoán khi sản xuất – mà có thể kiểm soát chính xác từ nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng.

Như vậy, nhiệt độ cao không phải là “liều thuốc” khử sạch mọi nguy cơ. An toàn phải được thiết lập từ đầu – từ lựa chọn nguyên liệu đến kiểm định sản phẩm đầu ra.

TGG hy vọng rằng ngày càng có nhiều đơn vị làm gốm tại Việt Nam quan tâm đến câu chuyện minh bạch nguyên liệu và đầu tư cho tiêu chuẩn, để không chỉ giữ nghề truyền thống, mà còn nâng tầm giá trị gốm Việt trên bản đồ quốc tế.